ΤΟ ΦΑΓΗΤΟ ΣΤΑ 80’s

φωτογραφία: http://brutalmag.com
                                                                           φωτογραφία: http://brutalmag.com

Από τη δύσκολη περίοδο της δεκαετίας του εβδομήντα, στα εξωστρεφή και λαμπερά 80’s, η ζωή στην Ελλάδα αλλάζει με τρόπο εντυπωσιακό. Το φαγητό, ως στοιχείο πολιτισμού δεν θα μπορούσε να μείνει ανεπηρέαστο. Ας ρίξουμε μία ματιά στους παράγοντες που άλλαξαν τα διατροφικά δεδομένα και διαμόρφωσαν τις νέες συνήθειες.

Αθήνα: 31.12.1979

Η Ελλάδα του Κωνσταντίνου Καραμανλή είναι το νέο μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, φοράει τα καλά της, ανταλλάσσει ευχές και υποδέχεται το 1980. Γιορτάζει το Νόμπελ λογοτεχνίας στον Οδυσσέα Ελύτη, η Margaret Thatcher είναι η πρωθυπουργός της Μεγάλης Βρετανίας, το Star Trek κάνει την παγκόσμια πρεμιέρα του, ο Michael Jackson κυκλοφορεί το Off the Wall και η Sony λανσάρει το walkman της στο Tokyo. Την ίδια χρονιά, τα Mc Donalds ανοίγουν το πρώτο τους κατάστημα στη Σιγκαπούρη και εισάγουν στο μενού το παιδικό Happy Meal. Η νέα δεκαετία ξεκινά με τις καλύτερες προϋποθέσεις.

Στην Ελλάδα της μεταπολίτευσης το φαγητό δεν είναι μόδα. Υπάρχει για να καλύψει την ανάγκη της πείνας, ξορκίζοντας το φάντασμα της κατοχής και της φτώχειας αλλά και να φέρει κοντά τους ανθρώπους της οικογένειας. Η χώρα προσπαθεί να ανανεωθεί και να ζήσει με τους όρους της Ευρώπης. Είναι η εποχή που οι νέοι εγκαταλείπουν τις αγροτικές περιοχές και μετακομίζουν στα μεγάλα αστικά κέντρα για σπουδές, δουλειά και μία νέα ζωή. Οι έλληνες ασχολούνται με την πολιτική, τα γρήγορα αυτοκίνητα, απολαμβάνουν την έγχρωμη τηλεόραση, την έντονη νυχτερινή ζωή. Η μαγειρική στα χρόνια αυτά είναι γυναικεία υπόθεση, το μεσημεριανό σερβίρεται κυρίως στο τραπέζι της κουζίνας ή σε ειδικές εορταστικές περιπτώσεις στη μεγάλη τραπεζαρία. Οι νοικοκυρές μαγειρεύουν το οικογενειακό γεύμα ακολουθώντας τις συνταγές της μαμάς, του Τσελεμεντέ και της Χρύσας Παραδείση.

Την περασμένη δεκαετία η ελληνική κουζίνα ήταν απλή, χωρίς σπουδαίες τεχνικές, με υλικά της εποχής και τοπικά προϊόντα. Όχι από άποψη, αλλά επειδή οι συνθήκες το επέβαλαν. Όσπρια, δημητριακά, λαχανικά, τυριά, παστά κρεατικά και ψάρια οικιακής παραγωγής συνθέτουν το καθημερινό τραπέζι. Ο Νίκος Τσελεμεντές (1878-1958), φέρνει στο ελληνικό νοικοκυριό όρους και τεχνικές της κοσμοπολίτικης κουζίνας της Ευρώπης, κυρίως της γαλλικής κουζίνας. Εισάγει τους ζωμούς, τις κρέμες με βάση το βούτυρο, σάλτσες όπως τη μαγιονέζα και τη μπεσαμέλ αλλά και μερικά από τα πιο εμβληματικά πιάτα της αστικής κουζίνας, όπως το μουσακά και το παστίτσιο. Η Χρύσα Παραδείση (1908-1987), μέσα από το έργο της δείχνει τη θέση της γυναίκας σε έναν κόσμο που αλλάζει. Η γυναίκα της δεκαετίας του εβδομήντα, είναι πλέον εργαζόμενη, μητέρα και φυσικά καλή νοικοκυρά χάρη στης νέας τεχνολογίας οικιακές συσκευές που κάνουν την οικογενειακή ζωή εύκολη.

Τα σούπερ μάρκετ

Τα σούπερ μάρκετ με τα συσκευασμένα προϊόντα διατροφής είναι το πρώτο στοιχείο νεωτερισμού που αλλάζει άμεσα το καθημερινό ελληνικό τραπέζι. Τα ψώνια γίνονται ένα  κομμάτι της οικογενειακής ψυγαχωγίας και οι νοικοκυρές της εποχής ανακαλύπτουν στα ράφια σαντιγύ σε σπρέυ, σκόνη που την ανακατεύεις με γάλα για να έχεις ένα αφράτο μους με γεύση σοκολάτας, έτοιμες σάλτσες σε βάζα, αλεύρι που φουσκώνει μόνο του, αναψυκτικά και ένα σωρό εισαγόμενα προϊόντα, που αλλάζουν με μαγικό τρόπο την καθημερινότητα. Τα συσκευασμένα προϊόντα εισβάλουν στη ζωή και την κουζίνα, τα παιδιά βλέπουν τις μανάδες τους να ανακατεύουν σκόνη με ζεστό νερό και να ετοιμάζουν ζελέ με γεύση φρούτων το καλοκαίρι ενώ τα τρόφιμα πωλούνται σε εντυπωσιακές συσκευασίες.

Είναι η εποχή που η κουζίνα εξοπλίζεται με μικροσυσκευές που κάνουν το καθημερινό μαγείρεμα εύκολο και διασκεδαστικό. Με το μίξερ μπορεί κανείς να ετοιμάσει χυμούς και παιδικές τροφές, να φτιάξει ένα cake βανίλια-σοκολάτα, η χύτρα ταχύτητας με το φουτουριστικό design είναι ο απόλυτος σύμμαχος της εργαζόμενης μητέρας, στην τοστιέρα μπορεί κανείς να φτιάξει γρήγορα ένα τοστ με το κασέρι να λιώνει όπως στη διαφήμιση. Η καθημερινότητα στην κουζίνα αλλάζει, μαζί με τις συνήθειες και τον τρόπο που η οικογένεια συναντιέται γύρω από το τραπέζι.

Την ίδια περίοδο, κάνουν την εμφάνιση τους τα προμαγειρεμένα, κατεψυγμένα γεύματα, τα οποία μπορεί κανείς να ετοιμάσει μόνος του στο σπίτι, σε έναν οικιακό φούρνο ή σε έναν φούρνο μικροκυμάτων. Από τη στιγμή που ο άνθρωπος μπορεί να αγοράσει το φαγητό του μαγειρεμένο και έτοιμο προς κατανάλωση, η σχέση του με αυτό αλλάζει οριστικά. Τα επεξεργασμένα και βελτιωμένα τρόφιμα θα κυριαρχήσουν στα επόμενα χρόνια ενώ θα ενοχοποιηθούν για ασθένειες που σχετίζονται με τη διατροφή αλλά και για πολλές διατροφικές διαταραχές όπως η παχυσαρκία, ο διαβήτης και οι καρδιαγγειακές νόσοι.

Το γυμναστήριο και τα προϊόντα light

Η δεκαετία του ογδόντα έφερε στην καθημερινότητα τη λατρεία της εικόνας του σώματος και το γυμναστήριο, τόσο ως χώρο κοινωνικής συναναστροφής, όσο και ως στοιχείο πολιτισμού. Η εικόνα του άψογου σώματος αναπτύσσεται μέσα από τα μέσα της εποχής αλλά και από την ανάγκη του να είναι και να φαίνεται υγιής σε μία περίοδο που ο φόβος του AIDS κυριεύει τον πλανήτη. Την εποχή αυτή, τα πάντα μπορούν να είναι αντικείμενο κατανάλωσης, ακόμη και η καλή φυσική κατάσταση. Το γυμναστήριο ως χώρος συγκεντρώνει ανθρώπους που έχουν μία νέα άποψη για τη φυσική κατάσταση, η οποία φυσικά και είναι στοιχείο status, δημιουργώντας μία κάστα ανθρώπων που μπορούν να ξοδέψουν για να αποκτήσουν τη φυσική κατάσταση, το σώμα και την εμφάνιση που βλέπουν στην τηλεόραση, τον κινηματογράφο και τα περιοδικά ενώ ταυτόχρονα, λειτουργεί ως ένας νέος χώρος σεξουαλικής αναζήτησης και επιβεβαίωσης.

Στο κυνήγι της άψογης εµφάνισης, η διατροφή είναι ένα σηµαντικό κοµµάτι της επιτυχίας. Από το γυµναστήριο στο τραπέζι, η προσπάθεια αυτή ορίζει έναν νέο τρόπο ζωής, έναν κλειστό κύκλο εκλεκτών, ικανών να επιβληθούν στον εαυτό τους. Είναι η εποχή που κάνουν την εμφάνιση τους μία ολόκληρη σειρά προϊόντων διατροφής, σχεδιασμένα για αυτό το κοινό αλλά και για εκείνους που θέλουν να τους μοιάσουν. Τα προϊόντα light θα αποτελέσουν μία καινούρια αγορά, στοχεύοντας σε αυτό το καταναλωτικό κοινό.

Από την κουζίνα στην πιτσαρία

Η δεκαετία του εβδομήντα είναι μία εποχή που το φαγητό ετοιμάζεται και καταναλώνεται στο σπίτι. Ακόμη και στην περίπτωση μίας γιορτής, το φαγητό δεν έφευγε από το χώρο αυτό. Η εποχή αυτή ανέδειξε μαγείρισσες των οποίων οι ικανότητες έλαβαν μυθικές διαστάσεις. Τα μεγάλα εορταστικά δείπνα στα καλά σπίτια, ήταν ολόκληρες παραγωγές, με πολλούς καλεσμένους, μέρες προετοιμασίας και φαγητά να σερβίρονται σε ακριβές πορσελάνες, υψηλής ποιότητας λινά και ασημένια μαχαιροπίρουνα. Μία θέση σε ένα από τα καλά τραπέζια της εποχής ήταν σημάδι κύρους, οι καλεσμένοι ετοίμαζαν καιρό πριν τα ρούχα τους ενώ οι προμήθειες για την κουζίνα ήταν μία υπόθεση που απαιτούσε έναν γερό προϋπολογισμό. Αν κάποιος ήθελε να δειπνήσει έξω είχε να διαλέξει ανάμεσα στο καφενείο, έναν ανδροκρατούμενο χώρο και τα μετρημένα στα δάχτυλα εστιατόρια τα οποία σέρβιραν ένα μενού με βάση αυτό που σήμερα ονομάζουμε αστική κουζίνα. Λαχανοντολμάδες, κοτόπουλο ψητό,  μπιφτέκι στη σχάρα με πουρέ, μουσακά και σπανακόπιτα.

Η πιτσαρία, το γαστρονομικό ισοδύναμο της βιντεοταινίας, έρχεται στην Ελλάδα της δεκαετίας του ογδόντα για να αλλάξει τα δεδομένα σερβίροντας την ελληνική εκδοχή της πίτσας. Μία αφράτη ψωμένια ζύμη με κίτρινο τυρί που λιώνει, μανιτάρια, ζαμπόν και bacon,  η πίτσα «μ’ απ’ όλα» καταναλώνεται από όλη την οικογένεια με coca cola στην καθιερωμένη έξοδο το απόγευμα του Σαββάτου. Στον ίδιο χώρο λατρεύται ένα υλικό το οποίο θα κυριαρχήσει στη συνταγογραφία και τα πιάτα της εποχής, η κρέμα γάλακτος, η οποία κάνει τα πάντα πιο νόστιμα. Καρμπονάρα, ριγκατόνι τέσσερα τυριά, σουφλέ σπανάκι, φιλέτο με λευκή σάλτσα, σούπα μανιταριών. Τα πιάτα αυτά ετοιμάζονται και καταναλώνονται με λατρεία τα επόμενα χρόνια. Η πιτσαρία είναι κάτι πέρα από ένα εστιατόριο, είναι σύμβολο νεωτερισμού και αλλαγής, είναι αντισυμβατική και κοσμοπολίτικη. Επιπλέον δίνει και την τέλεια εναλλακτική. Ο έλληνας της μεταπολίτευσης, μπορεί να απολαύσει την αγαπημένη του πίτσα, στο σπίτι του με ένα μόνο τηλεφώνημα. Και με τον τρόπο αυτό, το φαγητό του εστιατορίου έρχεται στον προσωπικό χώρο.

Οι εθνικές κουζίνες

To ethnic αναπτύχθηκε την ίδια δεκαετία στα πλαίσια των εναλλακτικών αναζητήσεων. Ο τρόπος ζωής των ανθρώπων της Ανατολής, ο μυστικισμός, η προσέγγιση τους στην καθημερινότητα ήταν η απάντηση στην νέα εποχή που όριζε την τεχνολογική ανάπτυξη ως κυρίαρχο στοιχείο πολιτισμού και εξέλιξης. Η τάση αυτή έγινε δημοφιλής σε πολλούς τομείς της καθημερινότητας, στον κινηματογράφο, την τηλεόραση, τα περιοδικά, τη μόδα αλλά και το φαγητό. Η ethnic γαστρονομία καλλιεργήθηκε με την ανάπτυξη του τουρισμού στις χώρες της Ανατολής αλλά και με την ένταξη των μεταναστών στην κοινωνία. Τη δεκαετία του ογδόντα η Ελλάδα γνωρίζει τον σολομό μαγειρεμένο με αρώματα της ινδικής κουζίνας, το κάρι, τα τσάτνεϊ, τα σπρινγκ ρολς με γαρίδες και λαχανικά, το τηγανητό ρύζι και τα πολύχρωμα cocktails. Θα πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας πως η κουζίνα της Ανατολής είναι μία κουζίνα που αν και στηρίζεται στα φρέσκα υλικά όπως και η ελληνική, προσσεγγίζει το θέμα του φαγητού με έναν διαφορετικό τρόπο. Τα στοιχεία που συνθέτουν τα πιάτα δεν αλληλοσυμπληρώνονται αλλά έρχονται σε κόντρα, δημιουργώντας αντιστικτικούς συνδυασμούς όπως το γλυκό με το ξινό, το καυτερό με το γλυκό, το πικρό με το ξινό ενώ υλικά όπως τα φύκια, οι ώριμες ντομάτες, ο ζωμός θαλασσινών και η σάλτσα σόγιας εισάγουν μία νέα γεύση, το umami που θα κυριαρχήσει στη γαστρονομία τα επόμενα είκοσι χρόνια.

Ένα club σαλόνι

Δίπλα στις πιτσαρίες, η εισαγωγή του γρήγορου φαγητού είναι μία από τις πιο σπουδαίες αλλαγές που πραγματοποιούνται τη δεκαετία του ογδόντα. Τα φαστουφουντάδικα αναπτύσσονται στην Ελλάδα μέσα από αρκετές αλυσίδες, με τη μέθοδο του franchise. Τα  Goody’s είναι η σημαντικότερη περίπτωση. Με αφετηρία τη Θεσσαλονίκη, όλα ξεκίνησαν από ένα μικρό εστιατόριο που σέρβιρε μπιφτέκια αμερικάνικου τύπου, απλά ζυμαρικά με σάλτσα ντομάτα και πατάτες τηγανητές για να καταλήξουν να σχηματίσουν μία από τις δημοφιλέστερες αλυσίδες γρήγορου φαγητού στα Βαλκάνια και να αποτελέσουν μία από τις επιδραστικές τάσεις στην εστίαση της σύγχρονης Ελλάδας. Με χαρακτηριστικά ένα νέο διευρυμένο ωράριο που εξυπηρετούσε τις ανάγκες των νέων της εποχής, τα έντονα χρώματα στην οπτική επικοινωνία, τη δυνατή μουσική και τα πιάτα που σερβίρονται γρήγορα, το φαγητό εδώ έχει ένταση στη γεύση και αν και προμαγειρεμένο, δεν χάνει τον μεσογειακό του χαρακτήρα. Γίνονται το νέο καφενείο, ένας χώρος συναναστροφής και διασκέδασης. Οι προτηγανισμένες μεν, σε ελαιόλαδο δε, τηγανητές τους πατάτες, το Club Sandwich, η Σαλάτα του Καίσαρα και το απλό burger με την πίκλα είναι μερικά από τα πιο εμβληματικά πιάτα της αλυσίδας που μονοπώλησαν τις εφηβικές επιλογές, δημιουργώντας μνήμες και μέτρο σύγκρισης για το φαγητό τα χρόνια που ακολουθούν. Η αλυσίδα έδειξε εντυπωσιακούς ρυθμούς ανάπτυξης την επόμενη δεκαετία, μέχρι το σημείο που εξαγοράστηκε. Δίπλα στα Goody’s εμφανίστηκαν και διάφορες αλλά αλυσίδες, καμία όμως δεν κατάφερε να έχει την ίδια επιτυχημένη πορεία. Σαράντα χρόνια μετά το κεντρικό κατάστημα στην Κούσκουρα συνεχίζει να σερβίρει το φαγητό που αγαπήθηκε από γενιές Ελλήνων, προσπαθώντας να σταθεί σε μία εποχή που οι γαστρονομικές τάσεις δημιουργούνται, αλλάζουν, καταναλώνονται και πεθαίνουν με εξοντωτικούς ρυθμούς. Ο περιορισμός του ατομικού προϋπολογισμού για φαγητό έξω από το σπίτι, η healthy conscious κουζίνα που κοιτά με περιφρόνηση το προετοιμασμένο φαγητό και η παγκόσμια ανάπτυξη του fast casual dinning είναι οι νέοι παίκτες σε ένα χώρο που λίγα χρόνια πριν κυριαρχούσε το fast food.

Τα νέα εστιατόρια

Τα 80’s είναι γεμάτα λάμψη και απολαύσεις. Η κατανάλωση γίνεται κουλτούρα και τρόπος ζωής. Το νέο lifestyle της εικόνας, απαιτεί καλό αυτοκίνητο, γυμνασμένο σώμα, λευκό χαμόγελο, πολυτέλεια και υψηλή κουζίνα. Οι Έλληνες της μεταπολίτευσης σπουδάζουν στις πρωτεύουσες του κόσμου και επιστρέφοντας θέλουν να συνεχίσουν να ζουν τη ζωή των φοιτητικών τους χρόνων. Στα μέσα της δεκαετίας λοιπόν, το φαγητό γίνεται τρόπος διασκέδασης και το εστιατόριο δεν εξυπηρετεί πλέον την ανάγκη για φαγητό αλλά την ανάγκη για διασκέδαση. Η επιλογή του εστιατορίου είναι στοιχείο κύρους και καθορίζεται από το ποιός είσαι ή το ποιός θέλεις να γίνεις. Τα νέα εστιατόρια διαφοροποιούνται από τις παραδοσιακές ταβέρνες και τα μαγειρεία, τις αλυσίδες γρήγορου φαγητού και τις πιτσαρίες, είναι όπως και σήμερα σκηνογραφημένοι χώροι, που αν και σερβίρουν φαγητό, το φαγητό δεν έχει το σημαντικότερο ρόλο. Οι λαμπεροί, επιτυχημένοι άνθρωποι της δεκαετίας τους ογδόντα χρειάζονται τους ανάλογους χώρους για να κοινωνικοποιηθούν. Το καλό εστιατόριο της εποχής εμφανίζεται στα μεγάλα αστικά κέντρα, έχει βαρύ και εντυπωσιακό σχεδιασμό και μιλάει κυρίως γαλλικά ή ελληνικά με γαλλική προφορά.

Οι Θεσσαλονικείς δειπνούν στο Όλυμπος-Νάουσα, τη Ρέμβη και στον Κρικέλα. Στο τραπέζι φιλέτο καλοψημένο με βούτυρο, μουσακάς με γαλλική σάλτσα μπεσαμέλ, γαρίδες κοκτέηλ και στο διπλανό τραπέζι η Αλίκη Βουγιουκλάκη να συνοδεύει τη σπανακόπιτα της με ένα ποτήρι ουίσκι. Η Αθήνα τρώει κεφτέδες στο Top’s, σούπα αβγολέμονο στο GB της Μεγάλης Βρετανίας και φιλέτο στο Βυζαντινό. Ο Μάνος Χατζηδάκις απολαμβάνει μπιτόκ αλά ρους στον Μαγεμένο Αυλό και καπνιστό σολομό με αβοκάντο στη Ράτκα την ίδια στιγμή που ο Κλάους Φόγιερμπαχ στο Bajazzo, το πρώτο γαστρονομικό εστιατόριο της Αθήνας, σερβίρει το απόλυτα 80’s gourmet πιάτο, ελάφι με σοκολάτα. Η δεκατεία του ογδόντα αγαπά την υπερβολή και το φαγητό δεν είναι η εξαίρεση.

Επόμενος σταθμός: Η περίπτωση του Λευτέρη Λαζάρου και η Νέα Ελληνική Κουζίνα

Το 1987 είναι η χρονιά που o Αργύρης Καμπούρης χαρίζει στην Ελλάδα το Ευρωπαϊκό κύπελλο στο basket, που η Madonna πρωταγωνιστεί στο Who’s That Girl και ένας ναυτικός μετά από ένα σοβαρό ατύχημα, αποφασίζει να αφήσει τα καράβια και να ανοίξει ένα μικρό εστιατόριο στη γειτονιά την οποία μεγάλωσε, σε ένα μικρό αδιέξοδο δρόμο του Πειραιά. Είναι ο Λευτέρης Λαζάρου με το πρώτο Βαρούλκο στην οδό Διστόμου στον Πειραιά. Η Αθήνα γνωρίζει μία νέα κουζίνα. Το Βαρούλκο σερβίρει αχνιστή πεσκανδρίτσα και καβουροσαλάτα και λίγο αργότερα καλαμαράκι πάνω σε τηγανητά τσιπς με σάλτσα pesto. Γίνεται το πρώτο ελληνικό εστιατόριο με αστέρι στον οδηγό Michelin -την υψηλότερη διάκριση, μία θέση που έχει ακόμη και σήμερα- η ελληνική κουζίνα απενοχοποιείται και γίνεται υψηλή, ενώ κυριαρχεί τις επόμενες δεκαετίες στη γαστρονομική σκηνή της χώρας. Ο Λευτέρης Λαζάρου δημιουργεί μία ολόκληρη σκηνή, εκπαιδεύει ανθρώπους που τη δεκαετία του ενενήντα λάμπουν στην μαγειρική ενώ δίπλα του εμφανίζονται επαγγελματίες όπως ο Χριστόφορος Πέσκιας, ο Έκτορας Μποτρίνι και o Χρύσανθος Καραμολέγκος που διαμορφώνουν με τη δουλειά τους αυτό που σήμερα ονομάζουμε Νέα Ελληνική Κουζίνα, μία κουζίνα που εμπνέεται από την παράδοση, εξελίσσει το παρελθόν, αγαπά τα τοπικά προϊόντα και στέκεται από μόνη της ως σύνολο. Tην ίδια στιγμή, ο Άρης Τσανακλίδης ανοίγει το πρώτο δημιουργικό εστιατόριο του κέντρου, με την πρώτη fusion, γλυκόξινη κουζίνα της πόλης.

Στις αρχές της επόμενης δεκαετίας, τίποτα δεν θα είναι πλέον το ίδιο. Στα 90’s, η κουλτούρα του φαγητού ισχυροποιείται με τον ειδικό τύπο, το Αθηνόραμα και τις επετειακές εκδόσεις των εφημερίδων. Τα εστιατόρια ακολουθούν τις παγκόσμιες τάσεις, σερβίρουν φαγητό, διασκέδαση και κοινωνική καταξίωση. Οι chef γίνονται stars και η τηλεόραση εισάγει έναν νέο ρόλο, τον τηλεμάγειρα, κάνοντας τη μαγειρική δημοφιλή στο πλατύ κοινό. Η Ελλάδα τα επόμενα χρόνια θα γνωρίσει το sushi, την υψηλή κουζίνα της Ευρώπης, την κυριαρχία του fast food και φυσικά τη ρόκα παρμεζάνα. Αλλά αυτά είναι μία άλλη ιστορία.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ-ΠΗΓΕΣ

Βαμβακάς Βασίλης – Παναγής Παναγιωτόπουλος. (2014). Η Ελλάδα στη δεκαετία του ’80. Αθήνα. Επίκεντρο.

Επίκουρος. (2012). Η Νέα Ελληνική Κουζίνα. Αθήνα. Ίκαρος.

Fecks Noah and Paul Wagtouicz. (2013). The Way We Ate: 100 Chefs Celebrate a Century  at the American Table. NY: Touchstone Books.

Μάρκου Κωνσταντίνος. (2015). Η μαγειρική των ανακτόρων. Ένας οδηγός ελληνικής αστικής μαγειρικής με 224 συνταγές. Ειδική έκδοση για την εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ.

Τσελεμεντές Νίκος, Αθήνα: 1972. Φυτράκης.

Τσοσκούνογλου Μαρία (2015). Αναζητώντας τη Χρύσα Παραδείση. Η κουζίνα στην Ελλάδα της δεκαετίας του 1960. Αθήνα: Περίπλους. Πρόλογος Ψυχούλη Ελένη.

Ψυχούλη Ελένη. Η μεταπολίτευση της γεύσης. Αδημοσίευτα στοιχεία.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: